“Piraterij is een verhaal van economisch verlies en menselijk leed”

Klaas Willaert rondde in december zijn doctoraat af aan de Universiteit Gent. Vijf jaar lang boog hij zich over de piraterij in Oost- en West-Afrika. “Moderne piraterij ligt ver af van het romantisch beeld dat mensen aan films en boeken overhouden."

De kidnapping van bemanningsleden van de ‘MSC Mandy’ maakte het vorige week nog maar eens duidelijk: piraterij is zeker in West-Afrika nog altijd een wijdverspreid probleem.

“Het gaat om de eerste succesvolle piraterijaanval waar we dit jaar over horen”, reageert de kersverse doctor in de rechten. “Tegelijkertijd een bewijs dat het West-Afrikaanse piraterijmodel alsmaar verder verschuift in de richting van gijzelneming met het oog op losgeld. In het verleden focuste het vooral op het stelen van lading van olietankers.”

Masterproef

Toen Willaert in 2013 aan zijn doctoraatsstudie begon, waren de schijnwerpers nog volop op Oost-Afrika gericht. De Somalische piraten hadden in de jaren vooraf de Indische Oceaan onveilig gemaakt en de scheepvaart op de zeer belangrijke vaarroute tussen het Verre Oosten en Europa via het Suezkanaal ernstig verstoord. Het tij keerde daar pas vanaf 2012, onder meer dankzij het optreden van Europese en andere marines. Het probleem in West-Afrika bleef toen nog onderbelicht, maar kwam de jongste jaren meer op de voorgrond.

Willaert (29) was al deels vertrouwd met het onderwerp. Nadat hij in 2012 aan de UGent afstudeerde als master in de rechten, volgde hij de master in maritieme wetenschappen. Zijn thesis voor die master-na-masteropleiding handelde over piraterij in West-Afrika. Hij behaalde zijn twee masters summa cum laude. Het zette de deur wijd open voor een betrekking als voltijds assistent bij de vakgroep Europees, Publiek- en Internationaal Publiekrecht van de faculteit Recht en Criminologie van de Gentse Universiteit.

Atypisch doctoraat

Voor zijn doctoraat onder het promotorschap van professoren Frank Maes en Eduard Somers legde Klaas Willaert de Oost- en West-Afrikaanse piraterij naast elkaar. Hij analyseerde niet alleen het toepasselijk juridisch kader op internationaal, regionaal en nationaal niveau, de vervolging en bestraffing van piraterijmisdrijven in beide regio’s, maar ook de concrete bestrijdingsmaatregelen tegen dat veelkoppig fenomeen. “Dat laatste aspect was minder juridisch van aard, maar kon niet ontbreken, vond ik. Mijn doctoraat is in dat opzicht een beetje atypisch.”

Zijn studiewerk vertaalde zich eveneens in heel wat juridisch-wetenschappelijke artikels. Zijn resultaten en bevindingen mocht hij intussen al op verschillende nationale en internationale conferenties uit de doeken doen.

Pijnpunten

In zijn doctoraat legt Willaert de vinger op een aantal pijnpunten. De internationale regelgeving vertoont een aantal tekortkomingen, maar kan vooral veel beter aangewend worden dan nu het geval is. Ze heeft – zeker in West-Afrika – nood aan een betere implementatie in nationale wetgeving. Vervolging en bestraffing van piraterijverdachten blijven problematisch. In de aanpak van het probleem is zowel lokaal als regionaal de samenhang vaak zoek. “Nigeria sleutelt al jarenlang aan een piraterijwet. Die is er nog steeds niet gekomen”, geeft hij als voorbeeld.

De internationaalrechterlijke definitie van piraterij is volgens hem aan een herziening toe, al zit dat er wellicht niet aan te komen. “Om over piraterij te spreken moet het voorval zich voordoen op volle zee, moeten er twee schepen bij betrokken zijn en dienen de daden voor private doeleinden gepleegd. Maar dit sluit verschillende moderne vormen van piraterij uit van het toepassingsgebied en zorgt ervoor dat die niet doeltreffend beteugeld kunnen worden.”

Vijand van de mensheid

Van enige romantisering is bij Klaas Willaert geen sprake. “Piraterij is zo oud als de scheepvaart en spreekt vaak nog tot de verbeelding, mede dankzij films zoals Pirates of the Caribbean. Maar dat positief beeld verdwijnt snel bij wie vertrouwd is met moderne piraterij. Piraterij is een verhaal van economisch verlies en veel menselijk leed. Een piraat wordt niet voor niets bestempeld als een ‘vijand van de mensheid’ tegen wie elke staat op volle zee kan optreden, wat een grote uitzondering vormt op de algemene zeerechtelijke principes.”

Willaert is niet blind voor de politieke en socio-economische factoren die het ontstaan van piraterij in regio’s als Oost- en West-Afrika mee helpen verklaren, zoals overbevissing en afvaldumping door buitenlandse schepen of disproportionele inkomstenverdeling. “Maar winstbejag komt bij piraten nog steeds op de eerste plaats. En zowel in Oost- als in West-Afrika financieren en orkestreren wijdvertakte netwerken de piraterijaanvallen en maken de activiteiten deel uit van een lucratieve criminele business.”

Interventie

Komt het in West-Afrika tot een verregaande buitenlandse interventie zoals dat in Oost-Afrika het geval was? Klaas Willaert verwacht dat niet. “Het kritiek niveau waarop een internationale interventie in West-Afrika onvermijdelijk wordt, is vooralsnog niet bereikt. Hoewel heel wat landen economische en politieke belangen hebben in de regio, gaat het hier niet om een cruciale vaarroute zoals aan de andere zijde van het continent. De landen in de Golf van Guinee zijn bovendien geen gefaalde staten. De oplossing zal van hun kant moeten komen, met structurele regionale initiatieven op zee én aan land.”

'Moderne piraterij in Oost- en West-Afrika: het juridisch kader, de bestrijdingsstrategieën en de vervolging en bestraffing' bestaat bij uitgeverij Maklu in boekvorm.

Jean-Louis Vandevoorde